Waarom vinden we het vanzelfsprekend dat marteling van kinderen verkeerd is? Waarom bewonderen we mensen die hun leven geven om anderen te redden? En waarom voelen we verontwaardiging als onschuldige mensen slachtoffer worden van oorlog, misbruik of onrecht?
Bijna iedereen maakt elke dag onderscheid tussen goed en kwaad. We spreken over eerlijkheid, liefde, rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid alsof deze begrippen echt bestaan. Maar waar komen ze eigenlijk vandaan?
Als het universum uiteindelijk niets meer is dan materie, energie en blinde natuurwetten, dan zijn goed en kwaad uiteindelijk niet meer dan menselijke voorkeuren. Wat de één goed vindt, kan de ander afkeuren. Er bestaat dan geen objectieve maatstaf om te zeggen dat iets werkelijk goed of fout is.
Toch leven de meeste mensen helemaal niet alsof goed en kwaad slechts een kwestie van smaak zijn. Niemand zegt serieus dat een aantal mensen in een cafe gruwelijk afslachten met een mes slechts een “andere mening” is. Vrijwel iedereen is ervan overtuigd dat sommige daden altijd verkeerd zijn, ongeacht tijd, cultuur of persoonlijke voorkeur. Dat besef vraagt om een verklaring.
de morele wet
De Britse schrijver en christelijke denker C.S. Lewis wees hier al op in zijn beroemde boek Mere Christianity. Hij merkte op dat mensen voortdurend een beroep doen op een morele wet. We verwachten dat anderen eerlijk zijn. We vinden dat beloften nagekomen moeten worden. En als iemand ons onrecht aandoet, zeggen we niet: “Dat vind ik persoonlijk niet prettig.” We zeggen: “Dat is verkeerd, dat had je niet mogen doen.”
Volgens Lewis gedragen mensen zich alsof er een universele morele wet bestaat die boven iedereen staat. Opmerkelijk genoeg overtreden we diezelfde wet ook regelmatig. We weten vaak heel goed wat juist is, maar doen toch iets anders. Dat schuldgevoel laat zien dat we beseffen dat we een echte norm hebben overtreden.
Lewis stelde daarom een eenvoudige maar diepgaande vraag: waar komt die morele wet vandaan? Een wet veronderstelt immers een wetgever.
het morele argument
De hedendaagse filosoof William Lane Craig heeft dit uitgewerkt in wat bekendstaat als het morele argument voor het bestaan van God. Zijn redenering is eenvoudig:
- Als God niet bestaat, bestaan er geen objectieve morele waarden en plichten.
- Objectieve morele waarden en plichten bestaan wel.
- Daarom bestaat God.
Dat eerste punt klinkt misschien stevig, maar het is logisch. Als er geen God is, dan zijn mensen uiteindelijk het product van een toevallig en doelloos evolutieproces. Onze ideeën over goed en kwaad zouden dan slechts het resultaat zijn van biologie, cultuur of persoonlijke voorkeur. Ze kunnen nuttig zijn voor het samenleven, maar ze zijn niet objectief waar.
Het tweede punt herkennen de meeste mensen intuïtief. We weten dat liefde beter is dan haat, eerlijkheid beter dan bedrog en dat moed bewonderenswaardig is. We vinden niet alleen dat wij dat zo ervaren; we geloven dat het werkelijk zo ís.
Als beide uitgangspunten waar zijn, volgt daaruit dat er een morele Bron moet zijn die boven de mens staat.
de Bijbel geeft een verklaring
De Bijbel geeft hiervoor een duidelijke verklaring. God schiep de mens naar Zijn beeld. Daarom hebben mensen een besef van goed en kwaad. Ons geweten is niet volmaakt, maar het weerspiegelt iets van Gods karakter.
Dat betekent niet dat alle mensen het altijd over alles eens zijn. Culturen verschillen op allerlei punten. Toch zien we overal opvallende overeenkomsten. Vrijwel iedere samenleving prijst eerlijkheid, trouw, liefde en moed. En vrijwel overal worden moord, verraad en diefstal veroordeeld.
Dat wijst op een moreel kompas dat dieper gaat dan opvoeding of cultuur.
zonder God is alles toegestaan?
De Russische schrijver Fjodor Dostojevski wordt vaak samengevat met de uitspraak: “Als God niet bestaat, is alles geoorloofd.” Hoewel hij deze woorden waarschijnlijk nooit letterlijk zo heeft geschreven, vat de gedachte wel een belangrijk punt samen.
Als er geen hoogste morele Autoriteit bestaat, wie bepaalt dan uiteindelijk wat goed en kwaad is? De meerderheid? De overheid? De sterkste? De geschiedenis laat zien hoe gevaarlijk dat kan zijn. Slavernij, de Holocaust en andere grote misdaden werden ooit door complete samenlevingen goedgekeurd. Toch weten wij dat deze dingen ook toen verkeerd waren, niet pas nadat mensen van mening veranderden.
Dat kan alleen als goed en kwaad onafhankelijk van menselijke opvattingen bestaan.
het probleem zit ook in onszelf
Het bestaan van objectief goed en kwaad roept echter nog een andere vraag op. Als we weten wat goed is, waarom doen we dan zo vaak het tegenovergestelde?
Iedereen kent momenten van egoïsme, leugens, jaloezie of liefdeloosheid. Het probleem zit niet alleen in de wereld om ons heen, maar ook in ons eigen hart.
De Bijbel noemt dat zonde. Dat woord klinkt misschien ouderwets, maar het beschrijft precies onze werkelijkheid: we schieten allemaal tekort ten opzichte van Gods volmaakte maatstaf.
het evangelie: Gods antwoord
Juist daarom is het evangelie zo bijzonder.
God liet de mens niet aan zijn lot over. In Jezus Christus kwam Hij naar deze wereld om de straf te dragen die wij verdienden. Aan het kruis droeg Hij de schuld van zondaren, zodat iedereen die op Hem vertrouwt vergeving kan ontvangen.
Het christelijk geloof biedt daarom niet alleen een verklaring voor ons besef van goed en kwaad. Het biedt ook een oplossing voor ons falen. Door Jezus Christus schenkt God vergeving, een nieuw leven en vrede met Hem.
Het bestaan van goed en kwaad is dus veel meer dan een interessant filosofisch onderwerp. Het wijst ons uiteindelijk naar de God die de bron is van alle goedheid, rechtvaardigheid en liefde. En het nodigt ieder mens uit om Hem persoonlijk te leren kennen. Zoals C.S. Lewis eens schreef:
“Ik geloof in het christendom zoals ik geloof dat de zon is opgegaan. Niet alleen omdat ik haar zie, maar omdat ik door haar alles anders zie.”
